به گزارش مدیاتی:شیر مادر تنها منبعی برای تأمین انرژی و مواد مغذی مورد نیاز نوزاد نیست؛ بلکه مجموعهای پیچیده از ترکیبات زیستی، آنتیبادیها و عوامل تنظیمکننده را در خود دارد که میتوانند در رشد، تکامل و حمایت از سیستم ایمنی نوزاد نقش داشته باشند. به همین دلیل، شیر مادر را میتوان فراتر از یک وعده غذایی و نوعی سیستم پشتیبانی طبیعی برای بدن نوزاد دانست؛ سیستمی که ترکیبات آن با تغییر نیازهای نوزاد در طول زمان نیز تغییر میکند.
شیر مادر؛ فراتر از یک وعده غذایی، یک سیستم پشتیبان برای نوزاد و مادر
آیا تمام مزایای شیردهی به نوزاد میرسد یا بدن مادر نیز از این فرایند بهرهمند میشود؟ شواهد علمی نشان میدهد که شیردهی رابطهای دوطرفه است؛ یعنی همانطور که شیر مادر مجموعهای از مواد مغذی و ترکیبات محافظتی مورد نیاز نوزاد را فراهم میکند، فرایند شیردهی نیز میتواند مزایایی برای سلامت جسمی و روانی مادر داشته باشد.
شیر مادر صرفاً غذایی برای سیر کردن نوزاد نیست؛ بلکه یک سیستم زیستی پویا و پیچیده است که ترکیبات آن میتواند متناسب با مرحله رشد و نیازهای نوزاد تغییر کند. این شیر مجموعهای از پروتئینها، چربیها، کربوهیدراتها، ویتامینها، مواد معدنی، آنتیبادیها، سلولهای ایمنی و ترکیبات زیستفعال را در خود جای داده است.
به همین دلیل، سازمان جهانی بهداشت همچنان بر آغاز شیردهی در نخستین ساعت پس از تولد، تغذیه انحصاری با شیر مادر در شش ماه نخست زندگی و ادامه شیردهی همراه با غذای مکمل مناسب تا دو سالگی یا بیشتر تأکید دارد.
شیر مادر چه فوایدی برای نوزاد دارد؟
در ماههای نخست زندگی، سیستم ایمنی نوزاد هنوز در حال تکامل است و شیر مادر میتواند یکی از مهمترین منابع حمایتی برای مقابله با عوامل بیماریزا باشد. ترکیباتی مانند آنتیبادیها، لاکتوفرین، سلولهای ایمنی و الیگوساکاریدهای شیر انسان در شکلگیری و تقویت دفاع ایمنی بدن نوزاد نقش دارند.
این ترکیبات میتوانند به کاهش خطر برخی عفونتهای شایع دوران کودکی، از جمله عفونتهای دستگاه تنفسی و گوارشی و برخی عفونتهای گوش میانی کمک کنند. شواهد موجود همچنین نشان میدهد که تغذیه با شیر مادر با کاهش خطر برخی پیامدهای نامطلوب سلامتی در دوران کودکی و سالهای بعد زندگی ارتباط دارد.
شیر مادر علاوه بر ترکیبات ایمنی، مجموعه متعادلی از مواد مغذی را در اختیار نوزاد قرار میدهد، از جمله:
ویتامینها
مواد معدنی
پروتئینها
چربیها
کربوهیدراتها
اسیدهای چرب ضروری
از میان این ترکیبات، اسیدهای چرب DHA از خانواده امگا ۳ و ARA از خانواده امگا ۶ اهمیت ویژهای دارند. این اسیدهای چرب در رشد مغز و تکامل شبکیه چشم نقش دارند و در دورهای که رشد مغز نوزاد با سرعت زیادی انجام میشود، از اهمیت بیشتری برخوردارند.
شیر مادر و شکلگیری میکروبیوم روده
یکی دیگر از جنبههای مهم شیردهی، تأثیر آن بر میکروبیوم روده نوزاد است. الیگوساکاریدهای موجود در شیر انسان به رشد برخی باکتریهای مفید روده کمک میکنند و میتوانند در شکلگیری یک جامعه میکروبی متعادل نقش داشته باشند.
میکروبیوم سالم روده با عملکرد سیستم ایمنی ارتباط نزدیکی دارد و به همین دلیل، تغذیه در ماههای نخست زندگی میتواند فراتر از تأمین انرژی و مواد مغذی، در مسیر تکامل سیستم ایمنی نوزاد نیز اهمیت داشته باشد.
برخی پژوهشها همچنین ارتباط میان تغذیه با شیر مادر و کاهش احتمال ابتلا به مشکلاتی مانند چاقی، دیابت نوع ۲ و برخی بیماریهای آلرژیک را بررسی کردهاند؛ هرچند این ارتباطها تحت تأثیر عوامل متعدد دیگری مانند ژنتیک، محیط، تغذیه و سبک زندگی قرار دارند و نباید آنها را صرفاً به شیردهی نسبت داد.
توصیه سازمان جهانی بهداشت درباره شیردهی چیست؟
سازمان جهانی بهداشت بر اهمیت شیردهی در سالهای ابتدایی زندگی تأکید دارد و توصیه میکند:
شیردهی در صورت امکان، در نخستین ساعت پس از تولد آغاز شود.
نوزاد در شش ماه نخست زندگی بهطور انحصاری با شیر مادر تغذیه شود.
از حدود ششماهگی، غذای مکمل مناسب، ایمن و کافی در کنار شیر مادر آغاز شود.
شیردهی تا دو سالگی و حتی بیشتر، در صورت تمایل مادر و کودک، ادامه پیدا کند.
اهمیت این توصیهها تنها به رشد جسمی نوزاد محدود نمیشود. تغذیه مناسب در سالهای نخست زندگی میتواند نقش مهمی در سلامت، رشد و تکامل کودک داشته باشد.
شیردهی فقط تغذیه نیست؛ پیوند عاطفی مادر و نوزاد
شیردهی علاوه بر جنبه تغذیهای، تجربهای همراه با تماس نزدیک میان مادر و نوزاد است. تماس پوست با پوست، نگاه کردن، بوی آشنا و صدای مادر میتواند به ایجاد احساس امنیت در نوزاد کمک کند.
در زمان شیردهی، هورمونهایی مانند اکسیتوسین و پرولاکتین نقش مهمی ایفا میکنند. اکسیتوسین که گاهی از آن با عنوان «هورمون پیوند» یاد میشود، در فرایند خروج شیر نقش دارد و با فرایندهای مرتبط با آرامش و پیوند عاطفی نیز ارتباط دارد.
به همین دلیل، شیردهی میتواند فرصتی برای شکلگیری ارتباط عاطفی میان مادر و نوزاد فراهم کند؛ ارتباطی که در کنار سایر عوامل محیطی و تربیتی، میتواند در رشد عاطفی و اجتماعی کودک اهمیت داشته باشد.
مادر نیز از شیردهی سود میبرد
تصور اینکه تمام مزایای شیردهی به نوزاد محدود میشود، تصویر کاملی از این فرایند ارائه نمیدهد. بدن مادر نیز در دوران شیردهی دستخوش تغییرات هورمونی و فیزیولوژیک میشود.
ترشح اکسیتوسین هنگام شیردهی به انقباض رحم پس از زایمان کمک میکند و میتواند در کاهش خونریزی پس از زایمان مؤثر باشد. شیردهی همچنین با تغییرات متابولیکی و هورمونی همراه است که میتوانند در سلامت بلندمدت مادر نقش داشته باشند.
مطالعات جمعیتی و مرورهای علمی، ارتباط میان سابقه شیردهی و کاهش خطر برخی بیماریها در مادران را بررسی کردهاند؛ از جمله:
سرطان پستان
سرطان تخمدان
دیابت نوع ۲
فشار خون بالا
برخی بیماریهای قلبیعروقی
با این حال، باید توجه داشت که کاهش خطر در مطالعات جمعیتی به معنای مصونیت قطعی نیست و عوامل مختلفی مانند سن، ژنتیک، تعداد بارداریها، سبک زندگی و وضعیت سلامت عمومی نیز در خطر ابتلا به بیماریها نقش دارند.
آیا شیردهی بر سلامت روان مادر هم تأثیر دارد؟
دوران پس از زایمان میتواند برای مادر از نظر جسمی و روانی دورهای چالشبرانگیز باشد. کمخوابی، تغییرات هورمونی، مسئولیت مراقبت از نوزاد و فشارهای اجتماعی میتوانند استرس مادر را افزایش دهند.
برخی پژوهشها ارتباط میان شیردهی و وضعیت بهتر سلامت روان مادر را بررسی کردهاند، اما رابطه میان این دو موضوع ساده و یکطرفه نیست. برای مثال، مادرانی که شیردهی موفقتری دارند ممکن است از حمایت اجتماعی بیشتری نیز برخوردار باشند یا مشکلات کمتری در دوران پس از زایمان تجربه کنند.
بنابراین، نباید شیردهی را بهعنوان راهکار قطعی برای پیشگیری یا درمان افسردگی پس از زایمان در نظر گرفت. در صورت بروز علائم افسردگی، اضطراب شدید یا احساس ناتوانی، دریافت کمک از پزشک یا متخصص سلامت روان اهمیت دارد.
مادر در هفتههای نخست به چند بار شیردهی نیاز دارد؟
در هفتههای ابتدایی زندگی، نوزاد معمولاً به دفعات زیادی شیر میخورد. بسیاری از نوزادان در این دوره حدود ۸ تا ۱۲ بار در شبانهروز یا حتی بیشتر شیر میخورند.
تعداد دفعات شیردهی میتواند از نوزادی به نوزاد دیگر متفاوت باشد و بهتر است نیازهای کودک، علائم گرسنگی و سیر شدن او و توصیه متخصصان سلامت در نظر گرفته شود.
نوزادان معمولاً توانایی تنظیم مقدار شیر دریافتی خود را دارند و افزایش دفعات شیردهی بهتنهایی به معنای پرخوری نیست. همچنین مقدار شیر مورد نیاز نوزاد در هر وعده به سن، وزن، الگوی تغذیه و شرایط فردی او بستگی دارد.
مادران شیرده چه نکاتی را درباره تغذیه خود باید بدانند؟
تولید شیر به انرژی و مواد مغذی نیاز دارد؛ بنابراین تغذیه مناسب مادر در دوران شیردهی اهمیت زیادی پیدا میکند. مادر شیرده بهطور معمول به انرژی بیشتری نسبت به دوران پیش از بارداری نیاز دارد، اما میزان دقیق این نیاز به عواملی مانند سطح فعالیت بدنی، میزان شیردهی و شرایط فردی بستگی دارد.
ویتامین D، ید، کولین، آهن، فولات و ویتامین B12 از جمله ریزمغذیهایی هستند که باید در این دوره مورد توجه قرار گیرند.
برای مثال، در برخی راهنماهای تغذیهای، نیاز روزانه مادر شیرده به ید حدود ۲۹۰ میکروگرم و به کولین حدود ۵۵۰ میلیگرم عنوان شده است. منابع غذایی ید شامل لبنیات، تخممرغ، غذاهای دریایی و نمک یددار است و کولین نیز در مواد غذایی مختلفی مانند تخممرغ، گوشت، برخی غذاهای دریایی و حبوبات یافت میشود.
مادرانی که رژیم گیاهخواری یا وگان دارند، باید توجه بیشتری به دریافت ویتامین B12، آهن، ید و برخی مواد مغذی دیگر داشته باشند و در صورت نیاز، با نظر پزشک یا متخصص تغذیه از مکمل استفاده کنند.
در حالت کلی، دوران شیردهی به معنای حذف گروههای غذایی مختلف نیست. بیشتر مادران میتوانند رژیم غذایی متنوع و متعادلی داشته باشند. اگر نوزاد علائم غیرمعمولی مانند واکنشهای آلرژیک یا مشکلات گوارشی مداوم نشان دهد، بهتر است علت آن با کمک پزشک بررسی شود و از حذف خودسرانه مواد غذایی پرهیز شود.
آیا مادر شیرده به مکمل ویتامین D نیاز دارد؟
ویتامین D یکی از مواد مغذی مهم در دوران شیردهی است. مقدار مورد نیاز مادر به وضعیت تغذیهای، میزان دریافت نور خورشید و شرایط فردی بستگی دارد.
برخی دستورالعملهای تغذیهای دریافت روزانه ۱۰ میکروگرم ویتامین D را برای مادران شیرده توصیه میکنند، اما مکملدرمانی باید بر اساس شرایط فردی و توصیه متخصص انجام شود. از سوی دیگر، نیاز نوزاد به ویتامین D موضوع جداگانهای است و در بسیاری از راهنماها برای نوزادان شیرخوار مکمل ویتامین D توصیه میشود.
بنابراین، مادر نباید صرفاً با افزایش مصرف مکملهای خود تصور کند که تمام نیازهای نوزاد نیز از این طریق تأمین خواهد شد.
شیردهی همیشه آسان نیست
با وجود مزایای فراوان، شیردهی برای همه مادران تجربهای ساده و بدون چالش نیست. درد و زخم نوک پستان، نگرانی درباره کافی بودن شیر، مشکلات مربوط به وضعیت قرارگیری نوزاد، خستگی، کمخوابی و فشارهای اجتماعی از جمله مشکلاتی هستند که ممکن است در هفتههای نخست ایجاد شوند.
در چنین شرایطی، مهمترین نکته این است که مادر تنها نماند.
مشاوره با ماما، پزشک، مشاور شیردهی یا سایر کارکنان آموزشدیده حوزه سلامت میتواند به شناسایی علت مشکل و پیدا کردن راهکار مناسب کمک کند. آموزش مادر پیش از تولد نوزاد نیز میتواند آمادگی او را برای شروع شیردهی افزایش دهد.
از جمله مهارتهایی که بهتر است مادر پیش از تولد یا در روزهای نخست پس از زایمان با آنها آشنا شود، میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
وضعیت صحیح قرارگیری مادر و نوزاد
نحوه صحیح گرفتن سینه
تشخیص نشانههای گرسنگی و سیری نوزاد
دوشیدن و نگهداری صحیح شیر
مدیریت مشکلات رایج شیردهی
تشخیص زمان مراجعه به پزشک یا مشاور
نقش پدر و اطرافیان در موفقیت شیردهی
شیردهی فقط مسئولیت مادر نیست. اگرچه مادر مستقیماً شیر تولید میکند، اما شرایطی که اطرافیان برای او ایجاد میکنند میتواند بر تجربه شیردهی تأثیر زیادی داشته باشد.
حمایت پدر میتواند شکلهای مختلفی داشته باشد؛ از همراهی مادر در مراجعه به مشاور شیردهی گرفته تا فراهم کردن محیطی آرام برای استراحت و شیردهی.
حتی کمکهای سادهای مانند آوردن آب و میانوعده، آماده کردن غذا، کمک در تنظیم وضعیت مادر و نوزاد، رسیدگی به کارهای خانه یا مراقبت از سایر فرزندان میتواند فشار روزمره را کاهش دهد.
در واقع، یکی از مؤثرترین روشهای حمایت از مادر شیرده این است که مسئولیتهای غیرمرتبط با شیردهی از دوش او برداشته شود.
شیردهی در کنار کار و زندگی روزمره
مادر ممکن است همزمان با شیردهی، مسئولیتهای شغلی، مراقبت از فرزندان دیگر و امور خانه را نیز بر عهده داشته باشد. جمع شدن این مسئولیتها میتواند خستگی و فرسودگی را افزایش دهد.
به همین دلیل، حمایت از شیردهی فقط به تشویق مادر محدود نمیشود. مرخصی زایمان مناسب، امکان شیردهی یا دوشیدن شیر در محیط کار، دسترسی به فضای مناسب و ایجاد فرهنگ حمایتی در خانواده و جامعه نیز اهمیت دارد.
وقتی مادر مجبور نباشد میان مراقبت از خود، کار و تغذیه نوزاد یکی را انتخاب کند، امکان ادامه شیردهی برای او آسانتر خواهد شد.
شیردهی یک فرایند دوطرفه است
شیر مادر را نمیتوان صرفاً یک ماده غذایی دانست. این شیر مجموعهای پویا از مواد مغذی و ترکیبات زیستفعال است که میتواند در رشد، تکامل و تقویت سیستم ایمنی نوزاد نقش داشته باشد. در سوی دیگر، فرایند شیردهی نیز با تغییرات هورمونی و فیزیولوژیک در بدن مادر همراه است و با کاهش خطر برخی بیماریها و کمک به بازگشت رحم پس از زایمان ارتباط دارد.
با این حال، شیردهی نباید به یک وظیفه اجباری یا معیار قضاوت درباره مادران تبدیل شود. شرایط جسمی و روانی مادر، وضعیت نوزاد، دسترسی به حمایت پزشکی و اجتماعی و انتخاب آگاهانه خانواده همگی اهمیت دارند.
بهترین حمایت از مادر شیرده، ارائه اطلاعات دقیق، دسترسی به مراقبت حرفهای و ایجاد محیطی است که در آن مادر بتواند بدون فشار و احساس گناه، مناسبترین تصمیم را برای خود و نوزادش بگیرد.
دیدگاه نستله درباره تغذیه نوزاد
نستله نیز در موضعگیری خود درباره تغذیه نوزادان اعلام کرده است که شیر مادر را غذای ایدهآل برای شروع تغذیه کودک میداند و از توصیه سازمان جهانی بهداشت درباره تغذیه انحصاری با شیر مادر در شش ماه نخست زندگی و آغاز غذای مکمل مناسب پس از آن حمایت میکند.
در عین حال، این شرکت تأکید میکند که ممکن است شیردهی برای همه والدین امکانپذیر نباشد و والدین برای تصمیمگیری درباره تغذیه نوزاد و زمان شروع غذای مکمل بهتر است با متخصصان سلامت مشورت کنند.
در نهایت، مهمترین اصل این است که مادران برای شیردهی یا هر تصمیم دیگری درباره تغذیه نوزاد، اطلاعات معتبر و حمایت حرفهای در اختیار داشته باشند و انتخاب آنها با احترام به شرایط فردی و سلامت مادر و کودک انجام شود.
