به گزارش مدیاتی، بنیاد نیکوکاری آیه پروژه پایش هوشمند سلامت توان‌خواهان را با استفاده از ابزارهای پوشیدنی، پردازش تصویر و الگوریتم‌های هوش مصنوعی در مرکز جامع توان‌بخشی امام علی آغاز کرد؛ سامانه‌ای که با پایش مستمر علائم حیاتی و تحلیل خودکار تصاویر ۱۰۰ دوربین نظارتی، بروز هرگونه اختلال فیزیکی، رفتاری یا خطر اختلال بلع را پیش از بحرانی‌شدن به مراقبان هشدار می‌دهد و مرحله بالینی آن از دی‌ماه جاری کلید می‌خورد.
چالش مراقبت شبانه‌روزی از مددجویان با معلولیت شدید و مرزهای توان انسانی
در مرکز توان‌بخشی امام علی، نزدیک به ۲۰۰ دختر و زن با معلولیت‌های شدید و خیلی شدید جسمی و ذهنی به‌صورت شبانه‌روزی زندگی می‌کنند؛ جامعه‌ای از مددجویان که بخش قابل‌توجهی از آن‌ها توانایی کلامی یا حرکتی برای ابراز احساس درد، ناخوشی، افت هوشیاری یا بروز مشکلات تنفسی و گوارشی حین غذا خوردن را ندارند. هم‌زمان، در «خانه آیه» نیز ۲۰ پسر دارای معلولیت ذهنی نگهداری می‌شوند تا مجموع مددجویان تحت پوشش مستقیم این مجموعه به ۲۲۰ نفر برسد.
مراقبت از افرادی با این سطح از نیازهای ویژه، فراتر از امور روزمره مانند تغذیه، نظافت و تجویز داروست؛ بلکه مستلزم هوشیاری پیوسته و بدون وقفه در تمام ساعات شبانه‌روز، ایام تعطیل و مناسبت‌ها است. در شرایط سنتی، تشخیص کوچک‌ترین تغییر بالینی، تشنج‌های خاموش یا افت سطح اکسیژن، منحصراً به تجربه، تمرکز و حضور فیزیکی کادر پرستاری و مراقبان وابسته است. با این حال، حتی با بالاترین استانداردهای مراقبتی انسانی، ناتوانی مددجو در بیان درد همواره این ریسک را به همراه دارد که تغییرات بحرانی با دقایقی تأخیر شناسایی شوند؛ دقایقی که در مدیریت معلولیت‌های حاد می‌تواند سرنوشت‌ساز باشد.
معماری سامانه سلامت دیجیتال آیه؛ تلفیق داده‌های زیستی با پرونده الکترونیک
امیرمهدی موسوی، مدیرعامل بنیاد نیکوکاری آیه، با اشاره به شکل‌گیری این ایده از مواجهه نزدیک با نیازهای بالینی معلولان اظهار داشت که نگهداری از این افراد علاوه بر حمایت‌های مرسوم مالی، نیازمند ابزارهای تخصصی و روش‌های نوین مراقبتی است. در ساختار این طرح جدید، ابزارهای پوشیدنی هوشمند (Smart Wearables) وظیفه ثبت پیوسته پارامترهای فیزیولوژیک کلیدی از جمله ضربان قلب و درصد اشباع اکسیژن خون (SpO2) را بر عهده دارند.
با این حال، رویکرد بنیاد آیه صرفاً جمع‌آوری داده‌های خام نیست. داده‌های جریانی پوشیدنی‌ها مستقیماً وارد یک موتور تحلیل داده می‌شوند تا در کنار پرونده الکترونیک سلامت، سوابق بیماری‌های زمینه‌ای، رژیم‌های دارویی فعال، گزارش‌های شیفت پرستاری و ارزیابی‌های دوره‌ای پزشکان متخصص تحلیل شوند. بدین ترتیب، هوش مصنوعی با ایجاد یک خط پایه (Baseline) اختصاصی برای هر مددجو، نوسانات غیرعادی را از نوسانات طبیعی تفکیک می‌کند. برای نمونه، افزایش ناگهانی ضربان قلب زمانی که با کاهش تحرک یا تغییر ریتم تنفس در ساعات خواب همراه شود، بلافاصله به عنوان یک ناهنجاری اولویت‌دار نشانه‌گذاری شده و به تلفن همراه یا مانیتور مراقب شیفت ارسال می‌شود.
پردازش تصویر با ۱۰۰ دوربین نظارتی؛ مدیریت ریسک اختلال بلع و رفتارهای حرکتی
ضلع دوم این سامانه هوشمند بر زیرساخت نظارت تصویری متمرکز است. مرکز توان‌بخشی امام علی به نزدیک به ۱۰۰ دوربین در راهروها، آسایشگاه‌ها و فضاهای مشترک مجهز است که تاکنون بازبینی تصاویر آن‌ها صرفاً متکی بر رصد چشمی اپراتورها بوده است. در طرح جامع آیه، لایه‌ای از بینایی ماشین و الگوریتم‌های پردازش تصویر به این بستر متصل می‌شود تا الگوهای حرکتی، سقوط از تخت، بی‌قراری‌های غیرمعمول و وضعیت استقرار بدنی مددجویان به صورت برخط پایش شود.
یکی از حساس‌ترین کاربردهای این فناوری در بخش تغذیه و مهار اختلال بلع (Dysphagia) تعریف شده است. در افراد دارای معلولیت‌های شدید عصبی و رشدی، آسپیراسیون ریوی و گیر افتادن لقمه غذا در گلو از مخاطرات مرگ‌بار روزمره محسوب می‌شود. الگوریتم‌های بینایی طراحی‌شده، با تحلیل فرکانس جویدن، مکث‌های غیرطبیعی دهان و واکنش‌های تنفسی حین غذا خوردن، علائم اولیه انسداد یا مشکل در بلع را شناسایی کرده و پیش از بروز خفگی، هشدارهای سمعی و بصری لازم را صادر می‌کنند.
مرز فناوری و اخلاق مراقبت؛ هوش مصنوعی دستیار است، نه جایگزین انسان
مدیرعامل بنیاد آیه با تاکید بر مرزبندی دقیق میان فناوری و مسئولیت پزشکی تصریح می‌کند که این سامانه هرگز جایگزین تصمیم‌گیری بالینی پزشک، حس مراقبت پرستار یا حضور عاطفی مربی نخواهد بود؛ بلکه هدف، تجهیز کادر درمان به اطلاعاتی عمیق‌تر و سریع‌تر برای مداخله بهنگام است. فاز آزمایشی و ارزیابی بالینی این سیستم از دی‌ماه آغاز می‌شود تا دقت الگوریتم‌ها، نرخ هشدارهای کاذب (False Positives) و میزان انطباق با واقعیت‌های میدانی آسایشگاه بررسی شود. در صورت موفقیت، این پلتفرم قابلیت تعمیم به عنوان یک الگوی متن‌باز یا استاندارد ملی در سایر مراکز نگهداری بهزیستی را خواهد داشت.
| محور عملیاتی | فناوری و زیرساخت مورد استفاده | جامعه هدف و مقیاس | هدف کاربردی و دستاورد بالینی |
|---|---|---|---|
| پایش علائم حیاتی | دستبندها و حسگرهای پوشیدنی هوشمند (SpO2 و ضربان) | ۲۲۰ مددجو در دو مرکز امام علی و خانه آیه | تشخیص تشنج پنهان، افت اکسیژن و ناهنجاری‌های قلبی عروقی |
| پردازش هوشمند تصویر | نزدیک به ۱۰۰ دوربین مداربسته متصل به بینایی ماشین | بخش‌های عمومی، خوابگاه‌ها و سالن‌های غذاخوری | کنترل اختلال بلع، شناسایی سقوط و پایش الگوهای حرکتی |
| تحلیل الگوهای ترکیبی | موتور یادگیری ماشین و تطبیق داده‌های چندگانه (Multi-Modal) | پرونده سلامت، داروها و یادداشت‌های مراقبتی | کاهش خطای انسانی و صدور هشدارهای پیش‌بینانه |
| ارزیابی بالینی و استقرار | استقرار میدانی در شرایط واقعی آسایشگاه از دی‌ماه | کادر پرستاری، مراقبان و متخصصان توان‌بخشی | سنجش پایداری سیستم جهت الگوبرداری در سایر مراکز کشور |
مسئولیت اجتماعی پایدار؛ الگوریتم‌ها جایگزین دارو و اقلام بهداشتی نمی‌شوند
در کنار هیجان دستاوردهای دیجیتال، واقعیت بی‌رحم روزمره این مراکز همچنان بر تأمین پایدار مایحتاج اولیه استوار است. مهدیه تدینی، مدیر مشارکت‌های مردمی بنیاد نیکوکاری آیه، با تبیین شرایط زیستی مددجویان تاکید می‌کند که نیازهای این مجموعه ابداً انتزاعی یا پیچیده نیستند؛ اقلامی مانند داروهای اعصاب و روان، پوشک بزرگسال، مواد ضدعفونی‌کننده، شوینده‌ها، مکمل‌های غذایی و حقوق کادر شریف مراقبت، هزینه‌هایی اجتناب‌ناپذیرند که هرگز تعطیلی ندارند.
به گفته تدینی، بنیاد آیه در پیوند با این طرح از شرکت‌های داروسازی، هلدینگ‌های تولیدکننده اقلام بهداشتی و بنگاه‌های اقتصادی دعوت کرده است تا با پذیرش مسئولیت اجتماعی شرکتی (CSR)، تأمین بخشی از این زنجیره مصرفی را بر عهده بگیرند. این مشارکت الزاماً ماهیت نقدی ندارد؛ یک واحد داروسازی می‌تواند سبد داروهای تثبیت‌شده مرکز را پوشش دهد، کارخانجات سلولزی اقلام بهداشتی را تأمین کنند و شرکت‌های پیشروی فناوری و اکوسیستم استارتاپی، سرورهای پردازشی، حسگرها، لایسنس‌ها یا ساعت‌های کارشناسی متخصصان هوش مصنوعی خود را در قالب وقف فناوری به این پروژه اختصاص دهند.
تدینی همچنین با انتقاد از رویکردهای مقطعی به مسائل توان‌بخشی، نقش رسانه‌های جمعی را در حفظ پیوند مداوم میان خیرین، ساختار حاکمیتی و افراد دارای معلولیت حیاتی دانست تا مشکلات این مراکز صرفاً در بزنگاه‌های بحرانی دیده نشوند. آینده توان‌بخشی نوین به توازن میان دو بازو نیاز دارد: الگوریتم‌های هوشمندی که مراقبت را دقیق‌تر و سریع‌تر کنند، و جامعه‌ای همدل که مسئولیت بقا و کرامت انسانی مددجویان را بدون وقفه بر دوش بکشد.
